Jednocześnie, oprócz badań na ludziach (głównie farmaceutycznych), badania na zwierzętach są jednym z najbardziej regulowanych obszarów nauki, ze ścisłym nadzorem etycznym i rosnącymi inwestycjami w alternatywne rozwiązania. Jednak pomimo tej struktury wydaje się, że istnieje trwała luka między tym, co dzieje się w instytucjach badawczych, a tym, co społeczeństwo o nich rozumie.

Rozmowa istnieje, ale często we fragmentach, kształtowana przez skrajne stanowiska, odizolowane obrazy lub po prostu milczenie. Jeśli nauka jest finansowana w dużej mierze przez instytucje publiczne, a przede wszystkim ma być dobrem publicznym, to jest to temat, który zasługuje na bardziej otwartą i świadomą dyskusję.

Od historycznej praktyki do nowoczesnych regulacji

Przez wieki zwierzęta były wykorzystywane do badań biomedycznych w celu zrozumienia anatomii, fizjologii i chorób. To, co zmieniło się znacząco od samego początku, to sposób, w jaki to wykorzystanie jest określane, regulowane i uzasadniane. Główny punkt zwrotny nastąpił w 1959 roku wraz z publikacją The Principles of Humane Experimental Technique, w której wprowadzono trzy R: Zastąpienie, Redukcja i Udoskonalenie. Zasady te zmieniły podejście naukowców do badań na zwierzętach, próbując poprawić zarówno etykę, jak i naukę, ponieważ wykazano, że zły dobrostan zwierząt wiąże się z niewiarygodnymi danymi, co oznacza, że względy etyczne i jakość naukowa są ze sobą powiązane.

Obecnie w Unii Europejskiej kraje działają na podstawie dyrektywy 2010/63/UE, jednego z najbardziej kompleksowych dokumentów regulacyjnych na świecie. Uznaje ona zwierzęta za istoty zdolne do odczuwania i wymaga, aby wszystkie projekty były poddawane analizie szkód i korzyści przed ich zatwierdzeniem. Naukowcy muszą uzasadnić, dlaczego zwierzęta są niezbędne, wykazać, że nie istnieją realne alternatywy i zapewnić minimalizację cierpienia.

Portugalia stosuje się do tej dyrektywy poprzez dekret z mocą ustawy 113/2013. W praktyce oznacza to, że wszelkie badania z udziałem zwierząt muszą przejść przez wiele poziomów nadzoru. Badacze wymagają formalnego szkolenia i akredytacji, instytucje muszą mieć organy ds. dobrostanu zwierząt odpowiedzialne za ocenę projektów i monitorowanie zgodności, a obiekty są regularnie kontrolowane, czasami bez wcześniejszego powiadomienia. Co ważne, system ten został wyraźnie zaprojektowany w celu ograniczenia, a ostatecznie zastąpienia wykorzystywania zwierząt.

Co dzieje się w ośrodku dla zwierząt i dlaczego ma to znaczenie?

Dla wielu osób pojęcie ośrodka dla zwierząt jest abstrakcyjne, często kształtowane bardziej przez filmy science fiction niż przez bezpośrednią wiedzę. W rzeczywistości środowiska te są wysoce kontrolowane i znormalizowane.

Zwierzęta przebywają w starannie regulowanych warunkach, w tym w zakresie temperatury, cykli oświetlenia i urozmaicenia środowiska. Ich zdrowie jest stale monitorowane przez wyszkolony personel i weterynarzy. Każda procedura musi zostać zatwierdzona z wyprzedzeniem, skategoryzowana według oczekiwanej dotkliwości, a następnie zgłoszona na podstawie rzeczywistego wpływu na zwierzę. Nie usuwa to napięcia etycznego związanego z eksperymentami na zwierzętach. Pokazuje jednak, że rzeczywisty system jest zbudowany wokół uznania tego napięcia.

Jednocześnie naukowe uzasadnienie wykorzystywania zwierząt pozostaje związane z ich biologiczną złożonością. Żywe organizmy pozwalają naukowcom badać interakcje, których nie można jeszcze w pełni odtworzyć in vitro lub in silico. Reakcje immunologiczne, regulacja hormonalna i zachowanie to przykłady systemów, w których wiele warstw biologii oddziałuje na siebie w sposób, który wciąż jest trudny do modelowania.

Istnieją jednak pewne ograniczenia: modele zwierzęce nie odwzorowują idealnie biologii człowieka, a wiele odkryć nie przekłada się na skuteczne leczenie, przyczyniając się do tego, co często określa się jako problem z odtwarzalnością lub przekładalnością w badaniach biomedycznych. Równolegle szybko rozwijają się podejścia alternatywne. Obecnie, przed przejściem na zwierzęta lub w przypadku konkretnej hipotezy mechanistycznej (na przykład wpływu związku na konkretną komórkę), naukowcy uciekają się do hodowli komórkowych, organoidów (struktur komórkowych podobnych do organów hodowanych w laboratorium), modeli obliczeniowych i systemów mikrofizjologicznych, które stają się coraz bardziej wyrafinowane i udoskonalone. Na przykład w Europie testy kosmetyków na zwierzętach zostały już zakazane. Obecny krajobraz jest zatem w okresie przejściowym, w którym tradycyjne modele współistnieją z nowymi technologiami, które mają na celu ich zastąpienie.

Przejrzystość, jej brak i wpływ na postrzeganie przez opinię publiczną

Biorąc pod uwagę poziom regulacji i naukowe znaczenie tematu, można by oczekiwać, że eksperymenty na zwierzętach będą szeroko dyskutowane. W rzeczywistości dzieje się tak w społeczności naukowej i do pewnego stopnia w sferze publicznej (głównie przez organizacje non-profit). Wydaje się jednak, że brakuje otwartego kanału między nimi.

Częściowo wynika to z błędnego przekonania o tym, jak obecnie traktowane są zwierzęta. Komunikowanie o badaniach na zwierzętach wiąże się z ujawnieniem niezbyt uzgodnionego dylematu etycznego, wymaga wyjaśnienia złożonych procedur, etycznych kompromisów i niepewności naukowych, a także wiąże się z ryzykiem błędnej interpretacji, zwłaszcza gdy zdjęcia lub filmy są wyrwane z kontekstu. Co ważne, musimy uznać przeszłość złego traktowania i niektóre udokumentowane przypadki niewłaściwego postępowania, które miały trwały wpływ na postrzeganie przez opinię publiczną, co może wyjaśniać, dlaczego organizmy instytucjonalne często pozostają ostrożne.

Ostatnie dane z portugalskiego porozumienia na rzecz przejrzystości badań na zwierzętach sugerują, że wewnętrzny opór i brak zasobów są nadal identyfikowane jako bariery dla większej przejrzystości. Pomimo tego, większość uczestniczących instytucji zgłosiła proaktywne wysiłki na rzecz komunikacji z opinią publiczną. Wiele z nich korzysta z mediów społecznościowych, organizuje wydarzenia i zapewnia możliwości wizyt. Niektóre zaczęły udostępniać zdjęcia i filmy swoich obiektów i zwierząt. Chociaż tylko niewielka liczba instytucji publikuje dostępne podsumowania swoich badań lub szczegółowe statystyki dotyczące wykorzystywania zwierząt.

Tworzy to interesujący paradoks. Z jednej strony, wśród naukowców rośnie chęć komunikowania się. Z drugiej strony nadal istnieją czynniki strukturalne i kulturowe, które ograniczają zakres tej komunikacji. Rezultatem jest fragmentaryczny obraz, w którym informacje istnieją, ale nie zawsze są łatwo dostępne lub konsekwentnie udostępniane.

Jaka będzie przyszłość?

Przyszłość eksperymentów na zwierzętach będzie się stopniowo zmieniać. Każdego dnia opracowywane są nowe modele mające znaczenie dla człowieka, projekt eksperymentalny i przejrzystość są traktowane poważniej niż kiedykolwiek we wnioskach o finansowanie, składaniu artykułów badawczych i komisjach etycznych. Ostatecznym celem jest jednoczesne ograniczenie wykorzystywania zwierząt i zapewnienie płynnego przejścia, które nadal będzie źródłem znaczącej i wiarygodnej wiedzy.

Nie możemy ignorować faktu, że nauka zależy od zaufania publicznego i ma obowiązek zapewnić lepsze zrozumienie tego, co robi. Pomimo wzrostu przejrzystości komunikacji w zakresie wykorzystywania zwierząt, społeczność naukowa musi zrobić więcej. Uznanie swoich ograniczeń i wyjaśnienie swojej roli może być równie ważne, jak każdy rozwój technologiczny. Oczywiste jest, że może to wywołać szerszą dyskusję publiczną, ale lepiej, aby opierała się ona na informacjach, a nie na założeniach.

Ostatecznie pytanie może nawet nie dotyczyć tego, czy eksperymenty na zwierzętach powinny istnieć w obecnej formie, ale tego, jak długo będą one konieczne. Odpowiedź będzie prawdopodobnie zależeć nie tylko od postępu naukowego, ale także od tego, jak chętnie publicznie zmierzymy się z tym tematem. Ponieważ jeśli jest jedna rzecz, która wydaje się jasna, to to, że milczenie nie ułatwiło dyskusji ani nie zmieniło polityki i postrzegania społeczeństwa na lepsze.