Dochodzenie opublikowane we wtorek, 12 maja, przez niemiecki portal Table. Briefings, oparte na poufnych wewnętrznych dokumentach Komisji Europejskiej, budzi poważne wątpliwości co do przejrzystości i uczciwości procesu selekcji "projektów strategicznych" w ramach europejskiej ustawy o surowcach krytycznych (CRMA).

Jak wynika z dochodzenia, jedenaście projektów nieobecnych na wstępnej liście z dnia 20 lutego 2025 r. pojawiło się później na ostatecznej liście projektów przedstawionej w marcu 2025 roku. Stało się tak pomimo wskazań, że nie otrzymały one pozytywnych ocen podczas wstępnej oceny technicznej przeprowadzonej przez ekspertów zewnętrznych. Zmiany nastąpiły podobno w wyniku konsultacji między Komisją Europejską a państwami członkowskimi w ramach Rady ds. Surowców Krytycznych.

Wśród dodanych później projektów znajduje się kilka kontrowersyjnych projektów wydobywczych i przetwórstwa surowców w Portugalii i Hiszpanii. Porównanie wstępnych i ostatecznych list pokazuje, że w samej Portugalii w okresie od lutego do marca 2025 r. dodano trzy projekty: Kopalnia litu Barroso firmy Savannah Lithium, projekt kopalni Romano firmy Lusorecursos oraz projekt rafinerii litu Lift One firmy Lifthium Energy (José de Mello, Bondalti).

Michael Reckordt, doradca ds. polityki surowcowej w PowerShift Germany, stwierdził, że "proces ten budzi poważne obawy, że kryteria środowiskowe, praw człowieka i społeczne odegrały niewielką rolę w ostatecznym wyborze projektów strategicznych. Dla dotkniętych społeczności, które od lat kwestionują te projekty, jest to głęboko niepokojące".

Rewelacje te są szczególnie istotne w Portugalii, gdzie wszystkie projekty litowe sklasyfikowane obecnie jako projekty strategiczne na poziomie UE pojawiły się wśród projektów włączonych później do ostatecznego procesu selekcji. Dokumenty, które wyciekły, rodzą dalsze pytania dotyczące roli odgrywanej przez niektóre państwa członkowskie na etapie selekcji, ponieważ projekty zostały dodane również w Hiszpanii (3), Francji (2), Niemczech (1), Włoszech (1) i Rumunii (1).

Projekt litowy Barroso w północnej Portugalii, promowany przez Savannah Lithium, jest obecnie kwestionowany przed Sądem Unii Europejskiej przez lokalne stowarzyszenie Unidos em Defesa de Covas do Barroso (UDCB) i ClientEarth. Sprawa budzi obawy dotyczące zasobów wodnych, różnorodności biologicznej, udziału społeczeństwa i bezpieczeństwa zapory. W dniu 6 maja 2026 r. opublikowano również drugą służebność administracyjną, przyznającą firmie tymczasowy dostęp do gruntów prywatnych i wspólnych w celu prowadzenia dalszych prac geologicznych i geotechnicznych.

Catarina Alves z lokalnego stowarzyszenia UDCB powiedziała: "Klasyfikacja Projektu Strategicznego ma już konkretny wpływ na terytorium poprzez drugą służebność administracyjną dotyczącą 228 hektarów gruntów prywatnych i wspólnych. Dokumenty, które wyciekły, potwierdzają nasze obawy, że interesy polityczne wzięły górę nad ochroną środowiska, przejrzystością i prawami obywateli".

Dochodzenie Table.Briefings donosi również, że Komisja Europejska wielokrotnie odrzucała wnioski o dostęp do ocen technicznych i wewnętrznych dokumentów ewaluacyjnych przedłożonych zgodnie z unijnym prawodawstwem dotyczącym dostępu do dokumentów i konwencją z Aarhus, powołując się na powody związane z bezpieczeństwem publicznym oraz ochroną interesów gospodarczych i handlowych.


Dla dotkniętych społeczności i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w całej Europie te rewelacje wzmacniają długotrwałe obawy dotyczące zarządzania projektami wydobywczymi i litowymi w ramach unijnego programu surowców strategicznych, w obliczu rosnących kontrowersji politycznych i konfliktów społecznych związanych z projektami wydobywczymi.

Nik Völker, współzałożyciel MiningWatch Portugal, stwierdził: "Nieprzejrzyste procedury selekcji, niepublikowane oceny techniczne i powtarzające się odmowy dostępu do informacji środowiskowych budzą poważne obawy co do kultury zarządzania wokół strategicznych projektów wydobywczych w Europie i poza nią. Nawet teraz opinia publiczna nie wie, kim byli rzekomo niezależni eksperci, jakie mogli mieć powiązania ani czy ewentualne konflikty interesów zostały odpowiednio zbadane".

CRMA została przedstawiona przez Unię Europejską jako strategiczny instrument zabezpieczający dostęp do surowców potrzebnych do transformacji energetycznej, przy jednoczesnym zachowaniu wysokich standardów środowiskowych, społecznych i zarządzania. Organizacje ekologiczne, eksperci prawni i zainteresowane społeczności coraz częściej ostrzegają jednak, że wdrażanie przepisów zmierza w przeciwnym kierunku: przyspieszając procedury wydawania pozwoleń, ograniczając kontrolę publiczną i zwiększając presję polityczną wokół kontrowersyjnych projektów przemysłowych.

Kontrowersje związane z procesem selekcji projektów strategicznych pojawiają się również w momencie, gdy Komisja Europejska rozważa wprowadzenie zmian do Ramowej Dyrektywy Wodnej, jednego z głównych zabezpieczeń środowiskowych UE, wyraźnie mającego na celu usunięcie "wąskich gardeł regulacyjnych" związanych z krytycznymi surowcami i projektami przemysłowymi. Organizacje ekologiczne i naukowcy ostrzegają, że osłabienie zasady niepogarszania się stanu wód zawartej w dyrektywie może znacznie zmniejszyć ochronę rzek, wód gruntowych i zasobów wody pitnej na rzecz rozwoju górnictwa i przemysłu.

Chociaż status projektu strategicznego nie zastępuje krajowych procedur wydawania pozwoleń ani prawa ochrony środowiska, znacznie zwiększa presję polityczną i ekonomiczną na władze odpowiedzialne za zatwierdzanie projektów. W kontekście narastających konfliktów wokół górnictwa, wydobycia litu i przemysłowego wykorzystania gruntów w całej Europie, ujawnione informacje intensyfikują szersze debaty na temat demokratycznej przejrzystości, sprawiedliwości środowiskowej, dostępu do informacji o środowisku i roli społeczności lokalnych w podejmowaniu decyzji kształtujących europejską transformację energetyczną i przemysłową.