W raporcie „Democracy Report 2026” kraj ten znalazł się jednak – po raz pierwszy – na liście obserwacyjnej pod kątem potencjalnych procesów autokratyzacji, obok takich państw jak Bułgaria, Cypr i Vanuatu.

Jak zauważył serwis Executive Digest, umieszczenie w tej grupie wskazuje, że zgodnie z modelami statystycznymi Portugalia przebyła już około trzech czwartych drogi do tego, by zostać oficjalnie uznaną za kraj doświadczający regresu demokratycznego.

Krajobraz polityczny

Wyniki Portugalii różnią się w zależności od wymiarów badanych przez międzynarodową bazę danych. W Indeksie Demokracji Wyborczej, który skupia się na przejrzystości wyborczej i konkurencyjności politycznej, kraj ten radzi sobie bardzo dobrze i zajmuje 23. miejsce.

Jednak jego pozycja pogarsza się w innych kluczowych aspektach jakości instytucjonalnej: w kategorii liberalnej – oceniającej mechanizmy kontroli władzy wykonawczej i praworządność – spada na 33. miejsce, a w aspekcie deliberatywnym zajmuje 37. pozycję, osiągając jednocześnie najgorsze wyniki w komponencie egalitarnym (61. miejsce) i partycypacyjnym (62. miejsce).

Raport zawiera część badawczą poświęconą sytuacji w Portugalii, przygotowaną przez Tiago Fernandesa z Iscte oraz Sarę Pinę z Universidade Lusófona, która łączy zmiany w krajobrazie politycznym z gwałtownym wzrostem popularności partii Chega.

Analiza ta przedstawia drogę wyborczą partii, począwszy od wyboru jednego posła do parlamentu w 2019 r., a skończywszy na zdobyciu 60 mandatów w wyborach parlamentarnych w maju 2025 r., co uczyniło Chega drugą co do wielkości frakcją w Zgromadzeniu Republiki, a tym samym oficjalnym liderem opozycji wobec Sojuszu Demokratycznego.

W badaniu przeanalizowano również, w jaki sposób baza poparcia partii rozszerzyła się poza grono jej pierwotnych zwolenników, zyskując poparcie klasy średniej, kobiet oraz wyborców z południowych okręgów wyborczych, które w przeszłości były związane z lewicą.

System partyjny

Autorzy postrzegają tę reorganizację systemu partyjnego jako czynnik, który doprowadził do większej polaryzacji politycznej oraz do wzrostu mobilizacji na rzecz autokracji.

Zjawisko to odzwierciedla publiczne podważanie fundamentalnych zasad praworządności i swobód obywatelskich. Jednocześnie osłabł deliberatywny charakter debaty politycznej, co wskazuje, że elity są mniej skłonne niż wcześniej do rozważania argumentów strony przeciwnej.

W badaniu wskazano również na presję wywieraną na centroprawicę, by zbudowała większość rządzącą zdolną do zmiany Konstytucji, przytaczając konkretne przykłady zbieżności legislacyjnej, takie jak nowelizacja ustawy o obywatelstwie z kwietnia 2026 r.

Odporność instytucjonalna

Pomimo pewnych słabości raport V-Dem stwierdza, że demokracja portugalska nadal charakteryzuje się znaczną odpornością instytucjonalną.

Łączny wpływ reprezentacyjny PSD i PS, które razem stanowią ponad połowę elektoratu, nadal zapewnia stabilną podstawę dla systemu partyjnego, przy czym przywódcy obu partii wykluczyli reformę konstytucyjną ze swoich najbliższych celów.

Jednocześnie żywotność środowiska stowarzyszeniowego, działalność ruchu związkowego oraz rosnąca liczba demonstracji w obronie instytucji demokratycznych są postrzegane jako siły, które równoważą ryzyko pogorszenia sytuacji i utrzymują w kraju równowagę między tym ryzykiem a zdolnością społeczeństwa obywatelskiego do reagowania.