De kleinste wezens ter wereld worden een groot probleem

Dat komt omdat tijgers fotogeniek zijn, ijsberen er treurig uitzien op de slinkende ijskappen en de grote walvissen inspiratie bieden voor documentaires met commentaar van David Attenborough. Maar hoe zit het met insecten? Nou, de meeste mensen beschouwen ze als niet veel meer dan vervelende beestjes die rond de barbecue zoemen, tegen voorruiten spatten of de keuken binnendringen. Toch zijn wetenschappers er steeds meer van overtuigd dat insecten tot de belangrijkste wezens op aarde behoren. Hun achteruitgang zou wel eens een van de meest bepalende milieu-uitdagingen van de 21e eeuw kunnen blijken te zijn, niet omdat we ze nu zo leuk vinden, maar omdat het leven zelf van hen afhankelijk is.

Insectenpopulaties

Het bewijs hiervoor is inmiddels moeilijk te negeren. Al jaren merken automobilisten op dat moderne autoritten niet langer eindigen met voorruiten vol dode vliegen. Hoewel deze waarneming nauwelijks een rigoureuze wetenschappelijke methode is, heeft langdurige monitoring bevestigd wat automobilisten al lang vermoedden. In veel delen van Europa zijn de insectenpopulaties dramatisch gedaald.

Bekijk hier de volledige video 👇👇👇

Misschien wel de meest geciteerde studie kwam uit Duitsland, waar onderzoekers over een periode van 27 jaar een afname van meer dan 75% in de biomassa van vliegende insecten in beschermde natuurreservaten vaststelden. Sindsdien zijn elders vergelijkbare trends waargenomen, hoewel de omvang varieert afhankelijk van de habitat, de locatie en de onderzochte soorten. Wetenschappers benadrukken dat er geen eenduidig wereldwijd percentage is, omdat sommige insecten snel in aantal afnemen, terwijl andere stabiel blijven of, in enkele gevallen, zelfs toenemen. Wat echter buiten kijf staat, is dat veel insectengroepen onder druk staan.

De afname van bestuivers is bijzonder zorgwekkend. Bijna 90% van de in het wild groeiende bloeiende planten ter wereld is, althans gedeeltelijk, afhankelijk van bestuiving door dieren, terwijl meer dan driekwart van de voedselgewassen baat heeft bij of afhankelijk is van bestuivende insecten. Bijen zijn de sterren van de show, maar vlinders, motten, zweefvliegen, kevers en zelfs sommige soorten wespen spelen allemaal een cruciale rol.

Het gangbare beeld is vaak dat van drukke honingbijen die hun heerlijke werk doen in dromerige weiden vol geur en subliem mooie bloesems. Toch gaat de grootste zorg in Europa niet zozeer uit naar de door imkers beheerde bijenkasten, maar naar de wilde bestuivers. In heel Europa wordt nu ongeveer 9% van de wilde bijensoorten, 20% van de vlindersoorten en bijna 40% van de zweefvliegsoorten als bedreigd beschouwd. Deze cijfers duiden op een geleidelijke afname van de biodiversiteit in plaats van een ineenstorting van de ene op de andere dag. Maar de richting waarin het gaat, is onmiskenbaar. Wat is dan eigenlijk de oorzaak van deze achteruitgang?

Verlies van leefgebied

Helaas is er niet één enkele boosdoener. Het verlies van leefgebied staat bovenaan bijna elke wetenschappelijke lijst. Naarmate de landbouw steeds intensiever is geworden, zijn wilde bloemenweiden, heggen, struikgewas en traditionele weidegronden verdwenen, waardoor insecten minder plekken hebben om te eten, zich voort te planten en te schuilen. Pesticiden zijn een andere belangrijke factor. Moderne insecticiden zijn opmerkelijk effectief in het doden van de insecten waarop ze zijn gericht, maar ze kunnen bovendien ook heel gemakkelijk veel nuttige soorten doden. Recente wereldwijde analyses tonen aan dat blootstelling aan bestrijdingsmiddelen en habitatverlies elkaar versterken, waardoor zowel de abundantie als de diversiteit van wilde bijen die gewassen bezoeken, afneemt.

Klimaatveranderingen maken de situatie nog complexer. Stijgende temperaturen, langdurige droogtes en extreme regenval kunnen de delicate relaties tussen bloeiende planten en hun bestuivers verstoren. Sommige insecten komen eerder tevoorschijn dan de bloemen waarvan ze afhankelijk zijn. Andere hebben moeite om hete, droge zomers of bijzonder koude winters te overleven

. Ook invasieve soorten, ziekten, vervuiling en kunstlicht dragen bij aan de toenemende druk op onze insectenpopulaties. Maar er is geen enkele oorzaak die alles verklaart. Samen zorgen al deze factoren echter voor een cumulatieve belasting waarvan veel soorten moeite hebben om te herstellen.

Soortendiversiteit

Portugal biedt zowel redenen tot bezorgdheid als redenen tot optimisme. Ondanks zijn relatief kleine omvang beschikt Portugal over een opmerkelijke diversiteit aan insecten. Wetenschappers hebben ongeveer 746 bijensoorten, 148 vlindersoorten, meer dan 2.600 motsoorten en ruim 220 zweefvliegsoorten geïdentificeerd. De gevarieerde landschappen van het land, van Atlantische duinen en kurkeikenbossen tot mediterrane struikgewas, vormen een rijk mozaïek van natuurlijke leefgebieden. Toch is Portugal zeker niet immuun voor enkele van de kwalen die de moderniteit onze natuurlijke wereld oplegt.

Intensieve landbouw in sommige regio’s, stedelijke uitbreiding, steeds vaker voorkomende droogtes en verwoestende bosbranden vormen allemaal een bedreiging voor de leefgebieden van insecten. Zuid-Portugal heeft de afgelopen jaren te maken gehad met langdurige periodes van extreme hitte, wat extra druk legt op zowel de insecten als de bloeiende planten waarvan zij afhankelijk zijn.

Portugal erkent het belang van bestuivers en heeft onlangs een nationaal actieplan gelanceerd dat gericht is op het behoud van bestuivende insecten door middel van habitatherstel, monitoringprogramma’s, voorlichting aan het publiek en verbeterd landbeheer.

Dit alles betekent vooruitgang, maar succes hangt uiteindelijk af van de uitvoering en niet zozeer van goede bedoelingen. Die logica geldt voor elk land.

Wereldwijde gevolgen

De wereldwijde gevolgen van de voortdurende achteruitgang reiken veel verder dan alleen minder vlinders in onze tuinen. Insecten vormen de basis van talloze voedselketens. Vogels voeren hun kuikens insecten, en sommige vleermuissoorten zijn voor hun voedsel afhankelijk van motten. Amfibieën, reptielen en zelfs kleine zoogdieren zijn allemaal afhankelijk van insecten als prooi. Dus wanneer insectenpopulaties krimpen, daalt vaak ook het aantal roofdieren. Je ziet dus hoe dit probleem zich geleidelijk door de voedselketen verspreidt.

De economische gevolgen zijn al even groot. Natuurlijke bestuiving door insecten levert de Europese landbouw jaarlijks miljarden euro’s op. Zonder gezonde populaties van wilde bestuivers worden boeren steeds afhankelijker van gekweekte honingbijen, waarvan de gezondheid (als dichte monoculturen) onder druk staat door parasieten en ziekten. Onderzoekers waarschuwen dat grootschalig verlies van bestuivers de opbrengsten van fruit, noten en groenten zou kunnen verminderen, wat de productiekosten zal verhogen en daardoor de voedselprijzen zal opdrijven.

Herstelvermogen

Toch is dit geen geheel hopeloos verhaal. De natuur beschikt over een buitengewoon herstelvermogen, mits ze de kans krijgt. Randen met wilde bloemen langs akkers, verminderd gebruik van bestrijdingsmiddelen, herstelde heggen, diverse beplanting in steden en een milieuvriendelijker landbeheer hebben allemaal bemoedigende resultaten opgeleverd. Zelfs kleine tuinen kunnen waardevolle toevluchtsoorden worden door inheemse bloemen te planten, stukjes onbewerkte grasmat op natuurlijke wijze te laten groeien en onnodige chemische behandelingen te vermijden.

Ook overheden kunnen helpen door beter landbouwbeleid en betere landbouwpraktijken in te voeren, het herstel van leefgebieden te stimuleren en langdurige wetenschappelijke monitoring te financieren. Bedrijven kunnen hun afhankelijkheid van bestrijdingsmiddelen verminderen en biodiversiteit integreren in hun landbeheer. Ook individuen kunnen veel meer doen dan ze denken.

Voor velen van ons zijn insecten misschien gewoon een stel kleine kruipbeestjes, maar hun belang is absoluut enorm. Mensen waarderen de natuur zelden pas als deze begint te verdwijnen. Insecten vormen hierop geen uitzondering. Hun stille achteruitgang is niet zomaar een curiositeit; het is een vroeg waarschuwingssignaal dat ons in niet mis te verstane bewoordingen duidelijk maakt dat ecosystemen steeds minder veerkrachtig worden.

Als we deze waarschuwingen blijven negeren, zullen we uiteindelijk misschien allemaal ontdekken dat de kleinste wezens altijd de grootste verantwoordelijkheden droegen. Automobilisten zijn opmerkelijk goed geworden in het opmerken wanneer er een overvloed aan insecten was. Nu merken ze dat er te weinig zijn, en dat wordt een zeer zorgwekkende trend.