Wat bedoel ik daar nou mee, vraag je je misschien af? Nou, soms zorgt de minste vermelding van Groot-Brittannië ervoor dat iemand, zittend met een ijskoud glas Super Bock in de hand, zucht en zegt: „Het is gewoon niet meer het land dat ik achtergelaten heb.” Of dat nu voortkomt uit nostalgie, een selectief geheugen of een nuchtere constatering, hangt ervan af aan wie je het vraagt.

Achteruitgang?

Zowel hier in Portugal als thuis in het Verenigd Koninkrijk zijn er tal van mensen die dat gevoel consequent verwoorden, ondanks de controverses die dit kan oproepen. Deze mensen zien een Groot-Brittannië dat niet alleen economisch in verval is geraakt, maar dat ook langzaam veel van de instellingen, tradities en morele zekerheden heeft ontmanteld die de natie ooit haar identiteit gaven. Ik denk dat je het met me eens bent: het is een opvallend sentiment.

Er

zijn

maar weinig expats die beweren dat Groot-Brittannië letterlijk in de Noordzee is verdwenen. Het is eerder zo dat ze misschien gewoon meer relativeringsvermogen hebben gekregen. Vanuit een veilige afstand kunnen zij zien dat het oude land – het land dat hun voorvaderen hebben opgebouwd op basis van continuïteit, gedeelde waarden, sterke instellingen en een overwegend christelijk moreel kader – langzaam is uitgehold door politieke keuzes in plaats van door militaire veroveringen.

Sommigen zouden kunnen aanvoeren dat dergelijke opvattingen zijn gevormd door het romantiseren van een verleden dat nooit echt heeft bestaan. Om dezelfde reden wijzen expats die duidelijk niet meer in het Verenigd Koninkrijk wonen, dankzij hun nieuwe gevoel voor perspectief, wellicht alleen maar op wat degenen die dagelijks in het Verenigd Koninkrijk wonen te dichtbij zitten om met enige helderheid te kunnen zien. Hoe dan ook, dergelijke argumenten blijven weerklank vinden, met name bij veel Britten die de motregen hebben ingeruild voor de meer dan 300 dagen pure zonneschijn in Portugal.

Economische problemen

Economisch gezien zijn de problemen van Groot-Brittannië eerder symptomen dan oorzaken. Fabrieken zijn gesloten, de zware industrie is tot het verleden gaan behoren, en de winkelstraten bestaan steeds vaker uit koffieketens, gokwinkels en leegstaande panden met optimistische „Te huur“-borden. Financiële dienstverlening heeft de productie vervangen, terwijl regeringen van alle politieke kleuren welvaart beloofden door middel van leningen en consumptie in plaats van daadwerkelijke productie. Het resultaat is een land dat „op papier“ rijker is geworden, terwijl het veel minder tastbare waarde produceert.

Veel expats praten openlijk over deze transformatie. Ze herinneren zich nog goed de ingenieursbureaus, scheepswerven en bloeiende marktstadjes, voordat het Verenigd Koninkrijk veranderde in wat soms aanvoelt als één enorm tankstation. Portugal biedt expats een interessant gevoel van contrast.

Natuurlijk kent zelfs Portugal zijn eigen economische frustraties, en verdient de gevreesde bureaucratie af en toe wel UNESCO-bescherming. Maar veel Portugese steden beschikken nog steeds over levendige markten, familiebedrijven en onafhankelijke cafés waar klanten bij naam worden aangesproken in plaats van met een klantenkaartnummer. Deze verschillen zijn misschien subtiel, maar niettemin zeer merkbaar.

Bekijk hier de volledige video 👇👇👇

Culturele veranderingen

Toch is de economie slechts één factor. Culturele veranderingen worden vaak genoemd als de meest opvallende verschillen wanneer expats even terugkeren om hun oude thuisland een bezoek te brengen.

Opmerkingen over culturele zaken kunnen behoorlijk provocerend zijn, vooral van degenen die geloven dat Groot-Brittannië zijn eigen zelfvertrouwen bijna opzettelijk heeft verzwakt door generaties te leren de nationale geschiedenis voornamelijk te bekijken door een lens van diepgaande schuld en mislukking. Elke vorm van nationale trots lijkt met argwaan te worden bekeken. Traditionele waarden worden vaak als erg ouderwets beschouwd, terwijl patriottisme steeds vaker wordt verward met nationalisme.

Dit betekent natuurlijk niet dat Groot-Brittannië sommige van de donkerdere hoofdstukken uit zijn geschiedenis moet negeren, maar het is wellicht treffend om te suggereren dat een natie die steeds minder in staat is zichzelf te bewonderen, met al zijn gebreken, uiteindelijk het vertrouwen in zijn toekomst zou kunnen verliezen?

Perspectief

Expats ervaren dit contrast vaak heel levendig.

In het buitenland wonen versterkt vaak de waardering voor Britse deugden. Geduldig in de rij staan, je verontschuldigen als iemand anders tegen je aanbotst, droge humor, parlementaire democratie, dorpscricket, afternoon tea en excentrieke lokale tradities worden plotseling eerder charmant dan gênant ouderwets.

Afstand heeft een merkwaardige manier om herinneringen op te poetsen. Misschien verklaart dat wel waarom Britse pubs in heel Portugal zo goed lopen? Het zijn niet louter zaken waar zondagse braadstukken en ‘best bitter’ worden verkocht; ze fungeren als kleine ambassades van vertrouwdheid, waar gesprekken onvermijdelijk afdwalen naar weersvoorspellingen, voetbaluitslagen en hoe Groot-Brittannië ‘vroeger was’.

Deze gesprekken leiden vaak rechtstreeks naar het onderwerp moraliteit. Sommigen zouden kunnen aanvoeren dat het morele kader van Groot-Brittannië niet van de ene op de andere dag is ingestort, maar geleidelijk is weggevaagd door talloze kleine beslissingen. Het huwelijk is minder stabiel geworden, de kerken zijn leeggelopen, de persoonlijke verantwoordelijkheid is verzwakt, terwijl de „rechten“ exponentieel zijn toegenomen. Ondertussen is de discipline op scholen duidelijk versoepeld en is autoriteit iets geworden dat in twijfel wordt getrokken in plaats van gerespecteerd. Voor sommige waarnemers is dit eerder cultureel realisme dan verval. Voor tegenstanders klinkt het verdacht veel alsof elke oudere generatie klaagt over jongeren. Niets nieuws onder de zon dus?

Moderniteit

De geschiedenis leert ons inderdaad dat elke generatie er vast van overtuigd is dat de beschaving haar hoogtepunt bereikte ergens rond haar eigen adolescentie.

Toch voelt de moderniteit beslist anders aan, omdat de Britse instellingen zelf de principes hebben losgelaten die ze ooit verdedigden. Het onderwijs is daar een voorbeeld van. In plaats van kennis en cultureel erfgoed over te dragen, lijken veel oudere mensen te geloven dat scholen en zelfs universiteiten in toenemende mate middelen zijn geworden voor modieuze sociale theorieën en dalende academische normen. Of men het nu eens is met deze visie of niet, zorgen over geletterdheid, discipline en onderwijsresultaten blijven het publieke debat domineren. Dat is geen giswerk, het is een feit.

Ook recht en orde zijn grote punten van zorg, vooral voor degenen die misschien nog familieleden hebben die in Britse steden wonen. Vanuit de rust en stilte van een villa aan zee in Ericeira is het niet onredelijk om te constateren dat Groot-Brittannië veel van zijn traditionele normen niet meer lijkt te handhaven, waardoor een sfeer is ontstaan waarin antisociaal gedrag wordt getolereerd in plaats van aangepakt.

Bronvermelding: envato elements;

Maar. Het is voor expats gemakkelijk om ervaringen te vergelijken.

Portugal is zeker niet vrij van criminaliteit, maar veel bezoekers merken de over het algemeen respectvolle sfeer in Portugese steden en dorpen op. Ouderen zitten nog tot laat in de avond buiten bij cafés, kinderen spelen op openbare pleinen en het gemeenschapsleven blijft verrassend zichtbaar.

Het zou dwaas zijn om Portugal te idealiseren en ronduit onbeschoft om Groot-Brittannië te kleineren zonder ten minste enkele kanttekeningen grondig te onderzoeken. Natuurlijk kent elk land frustraties, politieke onrust en culturele zorgen. Maar, zoals ik eerder in dit stuk al aangaf, het observeren vanuit een andere omgeving scherpt je relativeringsvermogen zeker aan. Misschien betekent een verblijf hier in Portugal niet dat we elk argument onomstotelijk kunnen bewijzen, maar het stellen van ongemakkelijke vragen kan wel een heel waardevol geschenk zijn.

Vragen

We kunnen ons allemaal afvragen wat een natie nu eigenlijk bijeenhoudt. Kan economische groei culturele onzekerheden compenseren? Bloeit vrijheid zonder gedeelde morele verwachtingen? Kunnen tradities verdwijnen zonder dat iemand het merkt, totdat ze er niet meer zijn? Deze vragen zijn belangrijk, geheel los van welke politieke voorkeuren dan ook.

Voor Britse expats krijgen dergelijke vragen een extra schrijnende lading. Velen hebben Groot-Brittannië verlaten op zoek naar zon, betaalbaarheid of avontuur, en niet zozeer om te ontsnappen aan het nationale verval. Toch dwalen gesprekken bij een groot glas van de beste wijn uit de Alentejo, terwijl we genieten van een schitterende zonsondergang aan de Algarve, vaak terug naar Groot-Brittannië, met een verrassende mate van genegenheid.

Een herinnering

Als we de gebeurtenissen vanaf hier in Portugal gadeslaan, worden we eraan herinnerd dat mensen weliswaar emigreren, maar dat vragen over ons thuisland de merkwaardige gewoonte hebben om ons te blijven achtervolgen.